Genetik hastalıkların tedavisinde dikkat çeken bir gelişme yaşandı. Bilim insanları, DNA'daki hataların doğrudan insan vücudunda düzeltilmesini hedefleyen yüksek hassasiyetli gen düzenleme yöntemini klinik araştırma kapsamında uygulamaya başladı. Nature dergisinde yer alan çalışmada, prime editing adı verilen teknoloji kullanılarak Wilson hastalığına neden olan genetik mutasyonun karaciğer hücrelerinde düzeltilmesi amaçlanıyor. Yöntemin başarılı olması halinde, bazı genetik hastalıkların tedavisinde ömür boyu ilaç kullanımına alternatif oluşturabilecek kalıcı çözümler geliştirilebileceği belirtiliyor. Wilson Hastalığı Nedir, Vücudu Nasıl Etkiliyor? Wilson hastalığı, vücuttaki fazla bakırın uzaklaştırılmasını sağlayan proteini üreten ATP7B genindeki mutasyonlardan kaynaklanan nadir bir genetik hastalık olarak biliniyor. Bu genin işlevini yerine getirememesi nedeniyle bakır vücutta birikiyor. Tedavi edilmediğinde biriken bakır, zehirli seviyelere ulaşarak ciddi karaciğer hasarına, sinir sistemi bozukluklarına ve nörolojik sorunlara yol açabiliyor. Mevcut tedavilerde hastaların, vücutta biriken bakırın uzaklaştırılmasına yönelik ilaçları yaşamları boyunca kullanmaları gerekiyor. Yeni gen düzenleme yöntemi ise hastalığa neden olan DNA hatasını doğrudan onararak uzun süreli ilaç kullanımına duyulan ihtiyacı azaltmayı veya ortadan kaldırmayı hedefliyor. Prime Editing Yöntemi Nasıl Çalışıyor? Araştırmada kullanılan prime editing teknolojisi, DNA üzerinde hassas değişiklikler yapılmasına olanak sağlıyor. Geleneksel CRISPR-Cas9 yöntemleri genlerin işlevini devre dışı bırakmak amacıyla kullanılabilirken prime editing, DNA'nın belirli bölümlerinin değiştirilmesini, silinmesini veya yeni genetik dizilerin eklenmesini mümkün kılıyor. Genetik materyal üzerinde daha kontrollü değişiklikler yapmayı amaçlayan yöntem, DNA üzerinde çalışan mikroskobik bir kelime işlemciye benzetiliyor. ABD merkezli biyoteknoloji şirketi Prime Medicine tarafından geliştirilen tedavide, gen düzenleme araçları küçük lipid nanoparçacıklar aracılığıyla karaciğer hücrelerine taşınıyor. Benzer taşıma teknolojilerinden mRNA aşılarında da yararlanılıyor. Gen Tedavisinde Maliyetli İşlemleri Azaltabilir Yeni yöntemin önemli özelliklerinden biri, DNA düzenlemesinin doğrudan vücut içinde gerçekleştirilebilmesi. Geleneksel bazı gen tedavilerinde hastadan alınan hücreler laboratuvar ortamında değiştirilerek yeniden vücuda veriliyor. Bu süreç, yüksek maliyetli ve karmaşık işlemler gerektirebiliyor. Bazı hücre temelli tedavilerde ise düzenlenen hücrelerin vücutta tutunabilmesi için hastalara ağır kemoterapi uygulanması gerekebiliyor. Doğrudan vücut içinde gerçekleştirilen gen düzenleme işlemlerinin, bu aşamalara duyulan ihtiyacı azaltarak tedavi süreçlerini kolaylaştırabileceği değerlendiriliyor. Biyoteknoloji analisti Joseph Thome da doğrudan uygulanan gen tedavilerinin üretim maliyetlerini azaltabileceğini ve hastaların bu tedavilere erişimini kolaylaştırabileceğini belirtti. Gen Düzenleme Teknolojisinin Riskleri De Bulunuyor Yeni teknoloji genetik hastalıkların tedavisi açısından umut verici olsa da uzmanlar yöntemin henüz önemli teknik zorluklar barındırdığına dikkat çekiyor. DNA üzerinde yapılan değişikliklerin tamamen doğru gerçekleşip gerçekleşmediğinin doğrulanması, özellikle hücrelerin çoğalmasından önce önemli bir sorun oluşturuyor. Wisconsin-Madison Üniversitesinde biyomedikal mühendis olarak görev yapan Krishanu Saha, gen düzenleme araçlarının doğru organlara hassas biçimde ulaştırılmasının temel zorluklardan biri olduğunu ifade etti. Uzmanlar, yöntemin kullanımında kabul edilebilir risk düzeyinin belirlenmesinin de önem taşıdığını vurguluyor. Ömür Boyu İlaç Kullanımı Sona Erebilir Mi? Prime editing yöntemi, Wilson hastalığına neden olan genetik hatayı doğrudan düzeltmeyi hedefleyerek kalıcı tedavi geliştirilmesi açısından yeni bir seçenek sunuyor. Ancak klinik araştırmanın uzun vadeli sonuçları henüz ortaya konulmadığı için yöntemin hastalığı tamamen ortadan kaldırdığı veya ömür boyu ilaç kullanımını sona erdirdiği söylenemiyor. Araştırmanın başarılı olması halinde doğrudan vücut içinde gerçekleştirilen gen düzenleme uygulamalarının, gelecekte farklı genetik hastalıkların tedavisinde de kullanılabilmesinin önü açılabilir. Muhabir: Resul Özdil